دکتر محسن شمس، دکترای آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی، در سخنانی علمی و آموزشی با تأکید بر نقش رفتارهای فردی و اجتماعی در سلامت، توضیح داد که سلامت به معنای آسایش کامل جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است و نه تنها نبود بیماری.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج: وی افزود:همانطور که بسیاری از مخاطبان اطلاع دارند، سلامت را «آسایش کامل جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی» تعریف میکنند، نه صرفاً نبود بیماری یا ناتوانی.
وی بیان کرد: به عبارت دیگر، کسی سالم است که از نظر جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی در حالت آسایش باشد.
او افزود: این بحث آسایش را انشاءالله در ادامه باز خواهم کرد. این تعریف با تعریف قبلی که میگفتند «کسی بیمار نباشد یعنی سالم است» متفاوت است.
وی تأکید کرد: هرچند تعریف کاملی است، متأسفانه مشکلات زیادی در استفاده از آن وجود دارد؛ از جمله اینکه قابل اندازهگیری نیست، بسیار ایدهآلیستی و رویاپردازانه است و قابلیت سنجش را ندارد.
دکتر شمس عنوان کرد: برای اینکه فهم بهتری از این قضیه اتفاق بیفتد، میخواهم یک «طیف سلامت» برای مخاطبان عزیز تعریف کنم.
وی توضیح داد: این طیف سلامت سه بخش اصلی دارد.
دکتر شمس گفت: بخش اول، افرادی هستند که به آنها «ناتوان» میگوییم. بخش دوم، افرادی هستند که «بیمار»اند و بخش سوم، افرادی هستند که نام «سالم» را روی آنها میگذاریم.
دکتر شمس اظهار داشت: افراد سالم خود به دو دسته تقسیم میشوند:
۱. کسانی که استعداد بیمار شدن ندارند.
۲. کسانی که استعداد بیمار شدن دارند.
وی توضیح داد: گروهی که استعداد بیمار شدن ندارند، باید کاری کنیم که همچنان این استعداد را نداشته باشند؛ یعنی با آموزشهای عمومی، افزایش سطح سواد سلامت و اصلاح سبک زندگی به آنها بگوییم همین مسیر را ادامه دهند تا بیمار نشوند.
وی افزود: گروه دوم کسانی هستند که استعداد بیمار شدن دارند؛ مانند افرادی که چاق هستند، سیگار میکشند، چربی خون بالایی دارند یا عادات بد تغذیهای دارند. این افراد در معرض ابتلا به بیماریهایی مثل بیماریهای عروقی هستند. برای این گروه کاری میکنیم که استعداد بیماری را از آنها بگیریم.
دکتر شمس عنوان کرد: افراد بیمار کسانی هستند که به بیماری مبتلا شدهاند، اما خود به دو دسته تقسیم میشوند:
· بیمارانی که اطلاع ندارند بیمار هستند (بیماری پنهان).
وی توضیح داد: برای این گروه از آزمایشها یا آزمونهای غربالگری استفاده میکنیم تا بفهمیم بیمار هستند یا سالم. اگر بیمار باشند، وارد گروه بعدی میشوند و اگر سالم باشند، به گروه قبلی (کسانی که استعداد بیمار شدن دارند) برمیگردند.
· بیمارانی که نیازمند درمان (دارویی، جراحی یا مشابه) هستند.
او افزود: افراد ناتوان کسانی هستند که تحت تأثیر عوارض بیماری قرار گرفتهاند. وی گفت: این افراد نیز دو دستهاند:
۱. ناتوانی با عارضه قابلبرگشت؛ مثلاً کسی که سکته مغزی کرده و با فیزیوتراپی و توانبخشی به حالت اولیه برمیگردد.
۲. ناتوانی با عارضه غیرقابلبرگشت؛ مانند فردی که در اثر تصادف دچار قطع نخاع شده است.
وی توضیح داد: برای این افراد باید معنای زندگی را تغییر دهیم، آنها را با مشکل سازگار کنیم و کیفیت زندگیشان را بالا ببریم.
وی افزود: نمونههای موفقی مانند قهرمانان ملی و معلولانی که در ورزشهای المپیک مدال آوردهاند، نشان میدهد که ناتوانی لزوماً به معنای ناامیدی نیست.
دکتر شمس عنوان کرد: پس سلامت، آسایش کامل جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است. هرکدام از این ابعاد بحثهای مفصلی دارند، اما برای سادهسازی، طیف سلامت و بیماری را به شش گروه تقسیم کردم:
· دو گروه افراد سالم (بدون استعداد بیماری و با استعداد بیماری)
· دو گروه بیماران (پنهان و آشکار)
· دو گروه ناتوانان (با عارضه قابلبرگشت و غیرقابلبرگشت)
وی گفت: نکته دیگری که میخواهم عرض کنم این است که در دهههای اخیر، تغییراتی در نوع بیماریها رخ داده است.
او افزود: پیشتر، بیماریهای واگیردار (با عامل مشخصی مثل ویروس، باکتری یا قارچ) شیوع بیشتری داشتند؛ مانند سرماخوردگی، کرونا یا آنفلوانزا.
وی توضیح داد: این بیماریها عامل دارند و میتوان آنها را درمان کرد. اما دسته دیگری به نام بیماریهای غیرواگیر وجود دارند که عامل مشخصی ندارند، بلکه عامل خطر دارند.
او اظهار داشت: یعنی مجموعه عواملی که شانس ابتلا به بیماری را بالا میبرند، نه اینکه مستقیماً باعث بیماری شوند. نمونههای این بیماریها عبارتاند از: بیماریهای عروقی قلب، سرطان، دیابت، آسم، برونشیت مزمن و آمفیزم.
دکتر شمس افزود: برای روشنتر شدن موضوع، مثالی میزنم: ممکن است بگویید پدربزرگی داشتیم که سالها سیگار میکشید اما عمر طولانی کرد. پاسخ این است که اگر سیگار نمیکشید، احتمالاً بیشتر عمر میکرد و زندگی سالمتری داشت. همچنین، بحث شانس مطرح است؛ یعنی عوامل خطر احتمال را افزایش میدهند، نه اینکه صددرصد باعث بیماری شوند.
وی گفت: بیماریهای غیرواگیر در دهههای اخیر بر بیماریهای واگیردار غلبه کردهاند؛ زیرا توانستهایم بیماریهای واگیردار را کنترل و حتی ریشهکن کنیم (مثل آبله یا فلج اطفال).
او افزود: تفاوت مهم دیگر این است که بیماریهای غیرواگیر ارتباط نزدیکی با سبک زندگی یا به عبارت بهتر، رفتارها دارند. اگر رفتارهای جامعه سالم باشد، احتمال بروز این بیماریها کاهش مییابد.
دکتر شمس تأکید کرد: نکته کلیدی اینجاست که اگر بتوانیم رفتارهای جامعه را سالم کنیم و از رفتارهای مخاطرهآمیز فاصله بگیریم، میتوانیم بیماریهای غیرواگیر را نیز کنترل کنیم. او مثال زد: مثلاً بیماریهای عروقی قلب که مهمترین عامل مرگومیر در جوامع بشری است، با عواملی مانند تغذیه ناسالم، فعالیت بدنی ناکافی، استعمال دخانیات، سوءمصرف مواد و الکل، و مدیریت ضعیف استرس ارتباط مستقیم دارد.
وی اظهار داشت: در مجموعه برنامههای رسانهای قصد داریم از طریق سایت دانشگاه (وبدا) به بحث درباره انواع رفتارهای مخاطرهآمیز سلامت بپردازیم.
او توضیح داد: این رفتارها که منجر به بیماریهای غیرواگیر میشوند، عبارتاند از:
۱. فعالیت بدنی ناکافی
۲. استعمال دخانیات (شامل سیگار، قلیان، پیپ و چپق)
۳. عادات و رفتارهای نادرست تغذیهای
۴. رفتارهای منجر به سوانح و حوادث
۵. رفتارهای خشونتآمیز (شامل خودآزاری و خودکشی، و آزار دیگران)
۶. رفتارهای جنسی ناایمن
۷. سوءمصرف مواد و الکل
دکتر شمس گفت: امروز مقدمهای گفتیم درباره اهمیت رفتارها و اینکه چرا اصلاح آنها میتواند پیامدهای مثبتی به همراه داشته باشد.
وی افزود: طیف سلامت و بیماری را توضیح دادم و تعریف سلامت از نگاه سازمان بهداشت جهانی را عرض کردم. او در پایان اظهار امیدواری کرد در جلسات بعد، هر یک از این رفتارها بهصورت مفصلتر بحث شوند تا اطلاعات و مهارتهای جامعه ارتقا یافته و راههای اصلاح آنها آموخته شود.